علل ژنتیکی ناهنجاری های مادرزادی

علل ژنتیکی ناهنجاری های مادرزادی

هر انسان سالمی دارای 46 عدد کروموزوم می‌باشد که 44 عدد از این کروموزوم‌ها را کروموزوم‌های جسمی (اتوزوم) می‌نامند که در هر دو جنس به صورت یکسان وجود دارد و شامل کروموزوم‌های شماره 1 الی 22 می‌باشد. هر فرد واجد 2 عدد از هر کدام از آنها می‌باشد که یکی از طریق پدر و دیگری از طریق مادر به او ارث می‌رسد. 2 عدد از کروموزوم‌های فرد را کروموزوم‌های جنسی می‌نامند که در زنان به صورت XX و در مردان به صورت XY می‌باشد.

کروموزوم ها حامل و ناقل ژنها هستند و در روی هر کروموزوم هزاران ژن مستقر شده است. عوامل متعددی از جمله عوامل فیزیکی، عوامل شیمیایی، عوامل محیطی اجتماعی از جمله بالا بودن سن حاملگی یا پایین بودن آن، ازدواج های فامیلی، ابتلا مادر به بعضی از بیماری ها و…. موجبات بروز ناهنجاری های کروموزومی و ژنی را فراهم می‌آورند. برای بررسی دقیق این عوامل و انتخاب بهترین آزمایشگاه ژنتیک تبریز، آگاهی از ساختار ژنتیکی اهمیت بالایی دارد.

ناهنجاری های کروموزومی

ناهنجاری های کروموزومی که به دو گروه ناهنجاری های عددی و ساختمانی تقسیم می‌شوند، عامل صد ها نوع سندرم کروموزومی هستند. از نمونه های بسیار بارز این نوع ناهنجاری ها می‌توان به سندرم داون، تریزومی 18، تریزومی 13، تریزومی X، کلاین فیلتر، مونوزومی X و X شکننده اشاره کرد. سندرم های کروموزومی مهمترین عامل سقط خودبخودی جنین ها می‌باشند که عموما در سه ماهه اول حاملگی اتفاق می‌افتد. برای تشخیص پیش از تولد این ناهنجاری‌ها، استفاده از روش‌هایی نظیر آزمایش آمنیوسنتز در تبریز و همچنین آزمایش Cell Free در تبریز بسیار کارآمد است.

اختلالات ساختمانی کروموزومی عموما بصورت های حذف، اضافه شدن، دوبرابر شدن، واژگون شدن، جابجا شدن، حالت ایزوکروموزومی و کروموزوم حلقوی نمود پیدا می‌کنند. هریک از این اختلالات فوق سندرم های خاص خود را بروز داده و فرد را به بیماری مادر زادی خاصی مبتلا می‌سازد.

ناهنجاری های ژنی و بیماری های تک‌ژنی

ممکن است ناهنجاری های ژنتیکی بصورت کروموزومی تبلور پیدا ننموده و بصورت ناهنجاری ژنی خود را نشان دهد. ناهنجاری های ژنی شکل ارثی پیدا نموده و از نسلی به نسل دیگر قابل انتقال می‌باشند. بیماری های تک ژنی بزرگترین گروه بیماری های ارثی را به خود اختصاص می‌دهند.

بیماری های ارثی تک ژنی که در ایجاد آنها یک ژن (در صورت غالب بودن) یا یک جفت ژن (در صورت مغلوب بودن) نقش دارند شامل:

• اتوزومال غالب
• اتوزومال مغلوب
• وابسته به X غالب
• وابسته به X مغلوب
• وابسته به Y (هولاندریک)
• میتوکندریال یا خارج هسته ای

اتوزومال غالب: در این گروه ژن مربوطه غالب و ثانیاً در روی کروموزوم های اتوزومال (غیر جنسی) قرار دارد. ژن غالب ژنی است که چه بصورت هموزیگوت و چه بصورت هتروزیگوت فعال بوده و بیماری مربوطه را بروز می‌دهد.

اتوزومال مغلوب: در این گروه ژن معیوب روی کروموزوم های جسمی قرار گرفته و یک ژن معیوب به تنهایی قادر به بروز بیماری نبوده و تنها در صورت هموزیگوت شدن آن یعنی قرار گرفتن دو ژن معیوب در کنار هم در یک فرد، زمینه بروز بیماری را فراهم خواهد آورد.

ازدواج های فامیلی عامل اصلی ابتلای فرزندان به بیماری هایی از این گروه می‌باشند. در ازدواج های فامیلی اگر والدین سالم ولی هردو ناقل باشند احتمال ابتلای هر فرزند 25 درصد و احتمال سالم بودن فرزندان 75 درصد می‌باشد که 25 درصد آن سالم غیر ناقل و 50 درصد آنها سالم ناقل هستند. به همین دلیل انجام آزمایش ژنتیک ازدواج فامیلی در تبریز برای زوجین فامیل بسیار حیاتی است.

وابسته به X غالب و مغلوب: در نوع وابسته به X غالب، ژن عامل بیماری غالب و برروی کروموزوم X واقع شده است. این بیماری از پدر به فرزندان پسر قابل انتقال نبوده ولی تمامی دختران را مبتلا می‌سازد و از مادر به نیمی از پسران و نیمی از دختران قابل انتقال می‌باشد (تعداد این بیماری‌ها بسیار کم است). در گروه وابسته به X مغلوب، بیماری عموماً در پسران دیده شده و از طریق مادر ناقل به آنها انتقال می‌یابد.

وابسته به Y و میتوکندریایی: در بیماری‌های وابسته به Y ژن معیوب روی کروموزوم Y قرار گرفته و تنها از پدر به فرزندان پسر منتقل می‌شود. در گروه میتوکندریایی، ژن معیوب بر روی ژنوم میتوکندری انسان قرار گرفته و از آنجایی که تخمک میتوکندری را به تخم منتقل می‌کند، این بیماری‌ها از مادر به همه فرزندان (دختر و پسر) قابل انتقال بوده ولی از پدر منتقل نمی‌شوند.

ازدواج های فامیلی و درجات خویشاوندی

اصولا خویشاوند از نظر ژنتیک به افرادی گفته می‌شود که دارای اجداد مشترک و بالطبع ژنهای مشترک باشند. والدین و فرزندان یا خواهران و برادران را خویشاوندان درجه اول می‌نامند (نسبت خویشاوندی 50 درصد). عمو ها، عمه ها، خاله ها و دایی ها نسبت به برادر زاده ها یا خواهر زاده های خود خویشاوند درجه دوم می‌گویند (25 درصد ژن مشترک). پسر عمو و دختر عموها، دختر خاله و پسر خاله ها، دختر عمه و پسر دایی ها و بالاخره دختر دایی و پسر عمه ها نسبت به همدیگر فامیل درجه سوم نامیده می‌شوند و 12.5 درصد ژن مشترک بین آنها وجود دارد.

جدول شماره 1: انواع درجه خویشاوندی

ردیف	نوع فامیل	مصداق / خویشاوندان
1	خویشاوندان درجه یک	پدر، مادر، فرزندان یا خواهر و برادر
2	خویشاوندان درجه دو	عمو، عمه، دایی، خاله نسبت به برادرزاده‌ها و خواهرزاده‌ها
3	خویشاوندان درجه سه	بچه‌های عمو، عمه، دایی و خاله نسبت به همدیگر
4	خویشاوندان درجه چهار	برادرزاده‌ها و خواهرزاده‌های ناتنی
5	خویشاوندان درجه پنج	نوه عمه‌ها، عموها، خاله ها و دایی ها نسبت به همدیگر

ضریب همخونی واژه‌ای است که در مشاوره ژنتیکی (برای کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید از خدمات مشاوره ژنتیک در تبریز استفاده کنید) و برآورد ریسک بروز ناهنجاری ارثی در فرزندان کاربرد زیادی دارد. ضریب همخونی عبارت است از احتمال انتقال ژن های مشابهی از هر دو والد به فرزندانشان؛ به عنوان مثال ضریب همخونی فرزندی که از ازدواج یک پسر عمو و دختر عمو حاصل می‌شود برابر 1/16 است. مفهوم این عدد آن است که فرزند چنین والدینی از نظر هر ژن خاصی به احتمال 1/16 هموزیگوت است.

جدول شماره 2: برخی ضرایب همخونی

ردیف	نوع فامیل	ضریب همخونی فرزند حاصل
1	خویشاوندان درجه یک	در انسان مصداق ندارد
2	خویشاوندان درجه دو	در انسان مصداق ندارد
3	خویشاوندان درجه سه	1/16
4	خویشاوندان درجه چهار	1/32
5	خویشاوندان درجه پنج	1/64