مشاوره ژنتیک در تبریز

با پیشرفت روزافزون علم پزشکی و کنترل بیماری‌های ناشی از عوامل محیطی، آن دسته از بیماری‌هایی که همه و یا بخشی از عوامل ایجادکننده آن‌ها ژنتیکی هستند، اهمیت زیادتری می‌یابند. در این میان، دریافت خدمات تخصصی و آگاهی‌بخش، گامی کلیدی در ارتقای سلامت جامعه است. در ادامه، با مشاوره ژنتیک بیشتر آشنا شویم و کاربردهای حیاتی آن را بررسی کنیم.

مشاوره ژنتیک چیست؟

مشاوره ژنتیک روندی است که طی آن به بیمار و یا بستگان او که ریسک ابتلاء به بیماری احتمالا ارثی را دارا می‌باشند، در مورد پیامدهای بیماری، بهبود یا انتقال آن و راههایی که از بیماری می‌توان جلوگیری نمود، برحذر بود و یا آن را بهبود بخشید، توصیه می‌شوند. این روند تخصصی به مراجعین کمک می‌کند تا با دیدی باز و علمی، تصمیمات هوشمندانه‌ای برای آینده سلامت خود و فرزندانشان اتخاذ کنند. اگر در کلان‌شهر تبریز و استان‌های همجوار زندگی می‌کنید، دسترسی به مراکز معتبر برای مشاوره ژنتیک در تبریز به شما این امکان را می‌دهد که این فرآیند را زیر نظر مجرب‌ترین متخصصین طی کنید.

اندیکاسیون‌های مشاوره ژنتیک (چه کسانی باید مراجعه کنند؟)

بسیاری از افراد دقیقاً نمی‌دانند در چه زمان‌هایی نیاز به بررسی‌های ژنتیکی وجود دارد. به طور کلی، مهم‌ترین اندیکاسیون‌ها و دلایل ضرورت مراجعه به مراکز مشاوره ژنتیک در تبریز شامل موارد زیر است که بررسی آن‌ها مانع از بروز مشکلات جدی در آینده خواهد شد:

• نگرانی از خطر بروز مکرر یک بیماری فامیلی: وجود سابقه بیماری‌های مشابه در چند فرد از یک خانواده.

• نقایص متعدد مادرزادی: تولد نوزادانی با ناهنجاری‌های ساختاری در بدو تولد.

• عقب‌ماندگی ذهنی: وجود اختلالات ذهنی یا یادگیری بدون علت مشخص در خانواده.

• بیماری عصبی مزمن و پیشرونده: بیماری‌هایی که سیستم عصبی را به مرور زمان تحت تأثیر قرار می‌دهند.

• اختلالات عصبی و عضلانی: ضعف‌های عضلانی ژنتیکی و مشکلات حرکتی ارثی.

• کوتولوگی و اختلال رشد: عدم رشد فیزیکی متناسب با سن یا کوتاهی قد مفرط.

• اختلالات متابولیک: بیماری‌های مرتبط با سوخت‌وساز بدن (مانند بیماری‌های ذخیره‌ای).

• بیماری‌های شایع و سیستمیک: ابتلا به سرطان‌ها، دیابت، بیماری‌های قلبی و … با منشأ احتمالی ارثی.

• شکل و قیافه غیرطبیعی (دیس مورفیک): وجود ویژگی‌های ظاهری خاص و غیرمعمول در چهره یا اندام‌ها.

• ابهام تناسلی و اختلال بلوغ: مشکلات مرتبط با تعیین جنسیت ظاهری نوزاد یا تأخیر و اختلال در دوران بلوغ.

• مشکلات باروری: نازایی، عقیمی و سقط‌های مکرر در زوجین.

• تماس با مواد تراتوژن‌ها و موتاژن: مواجهه با مواد شیمیایی، پرتوها یا داروهای آسیب‌رسان به ژنوم در دوران بارداری یا پیش از آن.

• حاملگی در سنین بالاتر از ۳۵ سالگی: افزایش ریسک اختلالات کروموزومی به دلیل سن بالای مادر.

• ازدواج با خویشاوندان: بالا بودن ضریب اشتراک ژنتیکی و ریسک بروز بیماری‌های مغلوب.

• کسب اطمینان از ناقل نبودن برای یک بیماری ژنتیکی شایع در جمعیت: انجام تست‌های غربالگری پیش از ازدواج یا بارداری برای بیماری‌هایی نظیر تالاسمی، هموفیلی، تب مدیترانه‌ای فامیلی و …

ناهنجاری مادرزادی چیست؟

در مسیر دریافت خدمات تخصصی مشاوره ژنتیک در تبریز، یکی از بیشترین سوالاتی که مراجعین می‌پرسند این است که اصولاً به چه اختلالاتی ناهنجاری مادرزادی گفته می‌شود؟ ناهنجاری‌های مادرزادی که نتیجه نقص در امبریوژنز (مراحل شکل‌گیری و تکامل جنین) می‌باشند، یکسری اختلالات آناتومیکی یا ساختمانی هستند که در هنگام تولد وجود دارند یا بعدا خود را بروز می‌دهند. اختلالات مادرزادی می‌توانند ماکروسکوپیک (قابل مشاهده با چشم غیرمسلح) یا میکروسکوپیک (نیازمند بررسی‌های آزمایشگاهی دقیق) باشند. جالب است بدانید که بروز ۳٪ ناهنجاری‌های مادرزادی برای ازدواج‌های غیرخویشاوند، زوجین سالم، تا ۳ نسل سالم و سن حاملگی قابل قبول، پیش‌بینی می‌شود. علل بروز ناهنجاری‌های مادرزادی به دو دسته کلی علل غیرژنتیکی و علل ژنتیکی تقسیم می‌شود.

۱- عوامل غیرژنتیکی ناهنجاری‌های مادرزادی

عوامل محیطی و فیزیولوژیکی متعددی وجود دارند که می‌توانند بدون ارتباط مستقیم با ارث، ساختار جنین را تحت تأثیر قرار دهند. بررسی این عوامل در جلسات مشاوره ژنتیک در تبریز به مادران کمک می‌کند تا ریسک‌های محیطی را به حداقل برسانند. این عوامل عبارتند از:

• بالا بودن سن مادر در هنگام تولد: تمام تخمک‌های موجود در تخمدان‌های نوزاد دختر در مرحله پروفاز میوز یک می‌باشند. یکایک آن‌ها به ترتیب به سیر خود ادامه داده و به مرحله اوولاسیون (تخمک‌گذاری) می‌رسند. در تخمک‌هایی که این امکان در سن بالای ۴۰ یا ۵۰ سالگی پیش می‌آید، در این مدت نسبتاً طولانی ممکن است تحت اثر عوامل تراتوژن (عوامل آسیب‌رسان به جنین) قرار گیرند؛ در حالی که دوره اسپرماتوژنز (تولید اسپرم در مردان) مجموعاً ۶۸ روز می‌باشد.

• شعاع‌های نوری یونیزان: اثرات اشعه رادیواکتیو بر روی کروموزوم‌ها شناخته شده است. با تاباندن اشعه بر روی گناد حیوانات می‌توان به طور آزمایشی ناهنجاری مادرزادی از نوع کروموزومی و ژنی ایجاد نمود.

• ویروس‌ها: گروهی از ویروس‌ها با وارد کردن ژنوم خود در ژنوم انسان در اعمال DNA انسان دخالت نموده و گروهی از ناهنجاری‌های مادرزادی را موجب می‌شوند.

• ناهنجاری‌های بالانس کروموزومی موجود در والدین: والدینی که دارای ناهنجاری ساختمانی کروموزومی خصوصاً از نوع بالانس (متعادل) می‌باشند، گامت‌های غیرعادی تولید کرده و با جفت شدن غیرصحیح با کروموزوم‌های گامت مقابل، موجبات بروز ناهنجاری مادرزادی در نوزاد را فراهم خواهند آورد.

• مواد شیمیایی: گروهی از مواد شیمیایی و دارویی اثر آسیب‌زایی دارند. به همین علت استفاده از آن‌ها در دوره حاملگی خصوصاً در ۴ ماه اول حاملگی، موجبات بروز ناهنجاری‌های مادرزادی از نوع ژنتیکی خصوصاً از نوع کروموزومی را فراهم خواهند آورد.

• بیماری‌های اتوایمیون: در کسانیکه به بیماری‌های خودایمنی مبتلا می‌باشند، مواردی از عدم جدائی کروموزومی و متعاقب آن بروز ناهنجاری مادرزادی از نوع تعداد کروموزوم در جنین‌ها یا فرزندانشان گزارش شده است.

۲- ناهنجاری‌های ژنتیکی و ساختار کروموزوم‌ها

برای درک بهتر ناهنجاری‌های ژنتیکی، ابتدا باید با ساختار طبیعی بدن آشنا شویم. هر انسان سالمی در هر سلول هسته‌دار خود دارای ۴۶ عدد کروموزوم می‌باشد. ۴۴ عدد از این کروموزوم‌ها را کروموزوم‌های غیرجنسی می‌نامند که شامل کروموزوم‌های شماره ۱ الی ۲۲ می‌شود که هر فرد واجد ۲ عدد از هر کدام از آن‌ها می‌باشد، که یکی از طرف پدر و دیگری از طریق مادر به ارث می‌رسد. ۲ عدد از کروموزوم‌های فرد را کروموزوم جنسی می‌نامند که در زنان XX و در مردان XY می‌باشد.

کروموزوم‌ها حامل و ناقل ژن‌ها هستند و در روی هر کروموزوم هزاران ژن مستقر شده است. عوامل متعددی از جمله عوامل فیزیکی، عوامل شیمیایی، عوامل محیطی و حتی اجتماعی از جمله بالا بودن سن حاملگی یا پایین بودن آن، ازدواج‌های فامیلی، ابتلا مادر به بعضی از بیماری‌ها و … موجبات بروز ناهنجاری‌های کروموزومی و ژنی را فراهم می‌آورند.

ناهنجاری‌های کروموزومی (عددی و ساختمانی)

ناهنجاری‌های کروموزومی که به دو گروه ناهنجاری‌های عددی و ساختمانی تقسیم می‌شوند، عامل صدها نوع سندرم کروموزومی هستند. از نمونه‌های بسیار بارز این نوع ناهنجاری‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سندرم داون (منگولیسم)

• تریزومی ۱۸ (سندرم ادواردز)

• تریزومی ۱۳ (سندرم پاتو)

• تریزومی X

• سندرم کلاین فلتر

• سندرم ترنر

• سندرم X شکننده

سندرم‌های کروموزومی مهم‌ترین عامل سقط خود به خودی جنین‌ها می‌باشند که عموماً در سه ماهه اول حاملگی اتفاق می‌افتد. اختلالات ساختمانی کروموزومی عموماً به صورت‌های زیر نمود پیدا می‌کنند:

1. حذف (Deletion)

2. اضافه شدن (Insertion)

3. دو برابر شدن (Duplication)

4. واژگون شدن (Inversion)

5. جابه‌جا شدن (Translocation)

6. حالت ایزوکروموزومی (Isochromosome)

7. کروموزوم حلقوی (Ring chromosome)

هر یک از اختلالات فوق، سندرم‌های خاص خود را بروز داده و فرد را به بیماری مادرزادی خاصی مبتلا می‌سازد.

ناهنجاری‌های ژنی و الگوهای توارث

ممکن است ناهنجاری ژنتیکی به صورت کروموزومی تبلور پیدا ننموده و به صورت ناهنجاری ژنی خود را نشان دهد. ناهنجاری‌های ژنی شکل ارثی پیدا نموده و از نسلی به نسل دیگر قابل انتقال می‌باشند. ناهنجاری‌های ژنی بیماری‌های ژنی را موجب می‌شوند. بیماری‌های تک ژنی بزرگترین گروه بیماری‌های ارثی را به خود اختصاص می‌دهند. بیماری‌های ارثی تک ژنی که در ایجاد آن‌ها یک ژن (در صورت غالب بودن) و یا یک جفت ژن (در صورت مغلوب بودن) نقش دارند شامل الگوهای زیر می‌باشند:

1. اتوزومال غالب

2. اتوزومال مغلوب

3. وابسته به X غالب

4. وابسته به X مغلوب

5. وابسته به Y (هولاندریک)

6. میتوکندریال یا خارج هسته‌ای

نمودار نحوه انتقال بیماری ارثی با الگوی اتوزومال غالب به فرزندان در مرکز مشاوره ژنتیک در تبریز دکتر رحمانی

ناهنجاری مادرزادی چیست؟

در مسیر دریافت خدمات تخصصی مشاوره ژنتیک در تبریز، یکی از بیشترین سوالاتی که مراجعین می‌پرسند این است که اصولاً به چه اختلالاتی ناهنجاری مادرزادی گفته می‌شود؟ ناهنجاری‌های مادرزادی که نتیجه نقص در امبریوژنز (مراحل شکل‌گیری و تکامل جنین) می‌باشند، یکسری اختلالات آناتومیکی یا ساختمانی هستند که در هنگام تولد وجود دارند یا بعدا خود را بروز می‌دهند. اختلالات مادرزادی می‌توانند ماکروسکوپیک (قابل مشاهده با چشم غیرمسلح) یا میکروسکوپیک (نیازمند بررسی‌های آزمایشگاهی دقیق) باشند. جالب است بدانید که بروز ۳٪ ناهنجاری‌های مادرزادی برای ازدواج‌های غیرخویشاوند، زوجین سالم، تا ۳ نسل سالم و سن حاملگی قابل قبول، پیش‌بینی می‌شود. علل بروز ناهنجاری‌های مادرزادی به دو دسته کلی علل غیرژنتیکی و علل ژنتیکی تقسیم می‌شود.

۱- عوامل غیرژنتیکی ناهنجاری‌های مادرزادی

عوامل محیطی و فیزیولوژیکی متعددی وجود دارند که می‌توانند بدون ارتباط مستقیم با ارث، ساختار جنین را تحت تأثیر قرار دهند. بررسی این عوامل در جلسات مشاوره ژنتیک در تبریز به مادران کمک می‌کند تا ریسک‌های محیطی را به حداقل برسانند. این عوامل عبارتند از:

• بالا بودن سن مادر در هنگام تولد: تمام تخمک‌های موجود در تخمدان‌های نوزاد دختر در مرحله پروفاز میوز یک می‌باشند. یکایک آن‌ها به ترتیب به سیر خود ادامه داده و به مرحله اوولاسیون (تخمک‌گذاری) می‌رسند. در تخمک‌هایی که این امکان در سن بالای ۴۰ یا ۵۰ سالگی پیش می‌آید، در این مدت نسبتاً طولانی ممکن است تحت اثر عوامل تراتوژن (عوامل آسیب‌رسان به جنین) قرار گیرند؛ در حالی که دوره اسپرماتوژنز (تولید اسپرم در مردان) مجموعاً ۶۸ روز می‌باشد.

• شعاع‌های نوری یونیزان: اثرات اشعه رادیواکتیو بر روی کروموزوم‌ها شناخته شده است. با تاباندن اشعه بر روی گناد حیوانات می‌توان به طور آزمایشی ناهنجاری مادرزادی از نوع کروموزومی و ژنی ایجاد نمود.

• ویروس‌ها: گروهی از ویروس‌ها با وارد کردن ژنوم خود در ژنوم انسان در اعمال DNA انسان دخالت نموده و گروهی از ناهنجاری‌های مادرزادی را موجب می‌شوند.

• ناهنجاری‌های بالانس کروموزومی موجود در والدین: والدینی که دارای ناهنجاری ساختمانی کروموزومی خصوصاً از نوع بالانس (متعادل) می‌باشند، گامت‌های غیرعادی تولید کرده و با جفت شدن غیرصحیح با کروموزوم‌های گامت مقابل، موجبات بروز ناهنجاری مادرزادی در نوزاد را فراهم خواهند آورد.

• مواد شیمیایی: گروهی از مواد شیمیایی و دارویی اثر آسیب‌زایی دارند. به همین علت استفاده از آن‌ها در دوره حاملگی خصوصاً در ۴ ماه اول حاملگی، موجبات بروز ناهنجاری‌های مادرزادی از نوع ژنتیکی خصوصاً از نوع کروموزومی را فراهم خواهند آورد.

• بیماری‌های اتوایمیون: در کسانیکه به بیماری‌های خودایمنی مبتلا می‌باشند، مواردی از عدم جدائی کروموزومی و متعاقب آن بروز ناهنجاری مادرزادی از نوع تعداد کروموزوم در جنین‌ها یا فرزندانشان گزارش شده است.

۲- ناهنجاری‌های ژنتیکی و ساختار کروموزوم‌ها

برای درک بهتر ناهنجاری‌های ژنتیکی، ابتدا باید با ساختار طبیعی بدن آشنا شویم. هر انسان سالمی در هر سلول هسته‌دار خود دارای ۴۶ عدد کروموزوم می‌باشد. ۴۴ عدد از این کروموزوم‌ها را کروموزوم‌های غیرجنسی می‌نامند که شامل کروموزوم‌های شماره ۱ الی ۲۲ می‌شود که هر فرد واجد ۲ عدد از هر کدام از آن‌ها می‌باشد، که یکی از طرف پدر و دیگری از طریق مادر به ارث می‌رسد. ۲ عدد از کروموزوم‌های فرد را کروموزوم جنسی می‌نامند که در زنان XX و در مردان XY می‌باشد.

کروموزوم‌ها حامل و ناقل ژن‌ها هستند و در روی هر کروموزوم هزاران ژن مستقر شده است. عوامل متعددی از جمله عوامل فیزیکی، عوامل شیمیایی، عوامل محیطی و حتی اجتماعی از جمله بالا بودن سن حاملگی یا پایین بودن آن، ازدواج‌های فامیلی، ابتلا مادر به بعضی از بیماری‌ها و … موجبات بروز ناهنجاری‌های کروموزومی و ژنی را فراهم می‌آورند.

ناهنجاری‌های کروموزومی (عددی و ساختمانی)

ناهنجاری‌های کروموزومی که به دو گروه ناهنجاری‌های عددی و ساختمانی تقسیم می‌شوند، عامل صدها نوع سندرم کروموزومی هستند. از نمونه‌های بسیار بارز این نوع ناهنجاری‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سندرم داون (منگولیسم)

• تریزومی ۱۸ (سندرم ادواردز)

• تریزومی ۱۳ (سندرم پاتو)

• تریزومی X

• سندرم کلاین فلتر

• سندرم ترنر

• سندرم X شکننده

سندرم‌های کروموزومی مهم‌ترین عامل سقط خود به خودی جنین‌ها می‌باشند که عموماً در سه ماهه اول حاملگی اتفاق می‌افتد. اختلالات ساختمانی کروموزومی عموماً به صورت‌های زیر نمود پیدا می‌کنند:

1. حذف (Deletion)

2. اضافه شدن (Insertion)

3. دو برابر شدن (Duplication)

4. واژگون شدن (Inversion)

5. جابه‌جا شدن (Translocation)

6. حالت ایزوکروموزومی (Isochromosome)

7. کروموزوم حلقوی (Ring chromosome)

هر یک از اختلالات فوق، سندرم‌های خاص خود را بروز داده و فرد را به بیماری مادرزادی خاصی مبتلا می‌سازد.

ناهنجاری‌های ژنی و الگوهای توارث

ممکن است ناهنجاری ژنتیکی به صورت کروموزومی تبلور پیدا ننموده و به صورت ناهنجاری ژنی خود را نشان دهد. ناهنجاری‌های ژنی شکل ارثی پیدا نموده و از نسلی به نسل دیگر قابل انتقال می‌باشند. ناهنجاری‌های ژنی بیماری‌های ژنی را موجب می‌شوند. بیماری‌های تک ژنی بزرگترین گروه بیماری‌های ارثی را به خود اختصاص می‌دهند. بیماری‌های ارثی تک ژنی که در ایجاد آن‌ها یک ژن (در صورت غالب بودن) و یا یک جفت ژن (در صورت مغلوب بودن) نقش دارند شامل الگوهای زیر می‌باشند:

1. اتوزومال غالب

2. اتوزومال مغلوب

3. وابسته به X غالب

4. وابسته به X مغلوب

5. وابسته به Y (هولاندریک)

6. میتوکندریال یا خارج هسته‌ای

با الگوهای توارثی بیشتر آشنا شویم

یکی از کلیدی‌ترین مباحثی که در جلسات مشاوره ژنتیک در تبریز به طور دقیق برای خانواده‌ها و زوجین تشریح می‌شود، شیوه انتقال بیماری‌ها از والدین به فرزندان یا همان الگوهای توارثی است. شناخت این الگوها به پزشک مشاور کمک می‌کند تا درصد دقیق ریسک تکرار یک بیماری را در بارداری‌های بعدی محاسبه کند. الگوهای توارثی به دو دسته کلی مندلی و غیرمندلی تقسیم می‌شوند:

الف) توارث مندلی (بیماری‌های تک ژنی)

بیماری‌های ارثی تک ژنی که در ایجاد آن‌ها یک ژن (در صورت غالب بودن) و یا یک جفت ژن (در صورت مغلوب بودن) نقش دارند شامل موارد زیر می‌باشد:

۱- اتوزومال غالب

در گروه بیماری‌های اتوزومال غالب اولاً ژن مربوطه غالب و ثانیاً در روی کروموزوم‌های اتوزومال یعنی غیر جنسی قرار دارد. ژن غالب ژنی است که چه به صورت هموزیگوت و چه به صورت هتروزیگوت فعال بوده و بیماری مربوطه را بروز می‌دهد. در این گروه بیماری‌های محدودی وجود داشته و حدود نیمی از این بیماری‌ها به هنگام تولد خود را نشان نمی‌دهند و در سنین بالا بروز می‌نمایند؛ مثل بیماری کره هانتیگتون و پارکینسون. از بیماری‌های شایع اتوزومال غالب می‌توان به پلی‌داکتیلی، اکتروداکتیلی، سندرم مارفان و سندرم نوروفیبروماتوز اشاره نمود. در این گروه از بیماری‌ها چنانچه یکی از والدین مبتلا بوده باشد هر فرزندی به احتمال ۵۰٪ شانس ابتلا خواهد داشت.

۲- اتوزومال مغلوب

در گروه بیماری‌های ارثی اتوزومی مغلوب، ژن معیوب روی کروموزوم‌های غیرجنسی قرار گرفته و یک ژن معیوب به تنهایی قادر به بروز بیماری نبوده و تنها در صورت هموزیگوت شدن آن یعنی قرار گرفتن دو ژن معیوب در کنار هم در یک فرد، زمینه بروز بیماری را فراهم خواهد آورد.

نکته بسیار مهم سئو: ازدواج فامیلی و آزمایشگاه ژنتیک ارتباط تنگاتنگی با این گروه از بیماری‌ها دارند. ازدواج‌های فامیلی عامل اصلی ابتلای فرزندان به بیماری‌هایی از این گروه می‌باشند. در ازدواج‌های فامیلی اگر والدین سالم ولی هر دو ناقل باشند، احتمال ابتلای هر فرزند ۲۵ درصد و احتمال سالم بودن فرزندان ۷۵ درصد می‌باشد. در واقع ۲۵ درصد آن‌ها سالم غیر ناقل و ۵۰ درصد سالم و ناقل خواهند بود. اکثر بیماری‌های تک ژنی و عموماً خطرناک در این گروه قرار می‌گیرند. بیماری بتا-تالاسمی، فنیل کتونوری، سیستیک فیبروزیس، تای ساکس و حدود ۹۰ درصد بیماری‌های متابولیکی ارثی در این گروه قرار دارند.

نمودار انتقال بیماری با الگوی توارثی وابسته به X غالب از والدین به فرزندان دختر و پسر در مرکز مشاوره ژنتیک در تبریز دکتر رحمانی

۳- وابسته به X غالب

در گروه بیماری‌های تک ژنی از نوع وابسته به X غالب، ژن عامل بیماری غالب و بر روی کروموزوم X واقع شده است. این گروه از بیماری‌ها از پدر به فرزندان پسر قابل انتقال نبوده ولی تمامی دختران را مبتلا می‌سازد و از مادر بیمار هر فرزندی اعم از دختر و یا پسر ۵۰٪ شانس ابتلا خواهد داشت. تعداد انواع بیماری‌های وابسته به X غالب بسیار کم می‌باشد. از این گروه از بیماری‌ها می‌توان به Oro-facio-digital typ1، Hypophosphataemic rickets و Rett syndrome اشاره کرد.

۴- وابسته به X مغلوب

در گروه بیماری‌های وابسته به X مغلوب، ژن بیماری‌زا مغلوب بوده و بر روی کروموزوم X واقع شده است. بیماری عموماً در پسران دیده شده و از طریق مادر ناقل به آن‌ها انتقال پیدا می‌کند. این بیماری در دختران به ندرت دیده می‌شود. دختران تنها در صورتی مبتلا خواهند شد که مادرشان ناقل و پدرشان مبتلا بوده باشد. از پدر مبتلا به این نوع بیماری‌ها ۱۰۰ درصد پسران سالم و ۱۰۰ درصد دختران ناقل خواهند بود. از نمونه‌های بسیار شایع این بیماری می‌توان به بیماری هموفیلی A و B، دیستروفی عضلانی دوشن (DMD) و بیماری هانتر اشاره کرد.

۵- وابسته به Y (هولاندریک)

در گروه بیماری‌های وابسته به Y ژن معیوب روی کروموزوم Y قرار گرفته و تنها پسران را مبتلا می‌سازد. این بیماری‌ها از پدر تنها به فرزندان پسر قابل انتقال بوده و شانس ابتلا دختران به لحاظ نداشتن کروموزوم Y به این گروه از بیماری‌ها برابر صفر می‌باشد. بیماری‌های نادر و کم‌ارزشی در این گروه قرار می‌گیرند. بیماری پرمویی لاله گوش که اغلب در هندی‌ها و پاکستانی‌ها دیده می‌شود از این گروه می‌باشد.

ب) توارث غیرمندلی

این گروه شامل وراثت تکرارهای سه نوکلئوتیدی، میتوکندریال، داغ یا مهر ژنتیکی (imprinting) و موزائیسم می‌باشد.

۱- وراثت بسط تکرارهای سه نوکلئوتیدی

سه بیماری شایع شامل دیستروفی میوتونیک، کره هانتیگتون و سندرم X شکننده می‌باشد. مشخصه اصلی وراثت تکرارهای سه نوکلئوتیدی، پدیده شدت (Anticipation) یعنی شروع و بروز علائم بیماری در نسل‌های بعدی در سنین پایین‌تر و از شدت بیشتر برخوردار می‌باشد. مشخصه دیگر این نوع وراثت این است که شدت علائم به جنس والد مبتلا بستگی دارد. مثلاً دیستروفی میوتونیک و سندرم X شکننده وقتی که از طریق مادر منتقل شده باشد شدت بیماری بیشتر است و برعکس در بیماری هانتیگتون اگر از طریق پدر منتقل شده باشد علائم شدیدتر خواهد بود.

• سندرم X شکننده: در ابتدا گفته می‌شد که این سندرم یک بیماری وابسته به جنس مغلوب است تا اینکه دریافتند ۱/۳ ناقلان اجباری مؤنث نشانه‌های بالینی بیماری را دارند. با تشخیص اساس مولکولی این سندرم مشخص شد که وقتی در طی نسل‌ها افزایش تکرارهای سه تایی CGG (سیتوزین گوانین گوانین) به تعداد بحرانی (معمولاً بیش از ۲۰۰ تکرار) می‌رسد، سبب بروز فنوتیپ بیماری می‌شود. لذا به همین دلیل تشخیص قطعی سندرم X شکننده کاریوتایپینگ نمی‌باشد بلکه بررسی مولکولی ژن FMR-1 روش مناسبی برای تشخیص آن می‌باشد.

  

  نمودار نحوه انتقال بیماری با الگوی توارث میتوکندریایی از مادر به تمامی فرزندان در مرکز مشاوره ژنتیک در تبریز دکتر رحمانی

۲- توارث میتوکندریایی یا خارج هسته‌ای

در گروه بیماری‌های میتوکندریایی، ژن معیوب بر روی ژنوم میتوکندری انسان قرار گرفته و از آنجایی که تنها ۱۳ ژن ساختمانی بر روی ژنوم ۱۶ کیلو بازی میتوکندری واقع شده لذا بیش از این تعداد بیماری را نمی‌تواند موجب شود. این گروه از بیماری‌ها به لحاظ اینکه سلول تخم، میتوکندری خود را از اوول دریافت می‌کند لذا از مادر به همه فرزندان اعم از دختر و پسر قابل انتقال بوده ولی از پدر به هیچ یک از فرزندان قابل انتقال نمی‌باشد. از بیماری‌های این گروه می‌توان به میوپاتی‌های چشمی و بیماری لبر (Leber disease) اشاره کرد.

۳- داغ یا مهر ژنتیکی (imprinting)

در وراثت مندلی ژن‌هایی که از والدین به فرزندان به ارث می‌رسند تأثیر برابر دارند ولی در این پدیده ژن‌ها بر حسب اینکه از مادر یا پدر منتقل شده باشند متفاوت عمل می‌کنند. مثال بارز و شایع این نوع وراثت شامل سندرم پرادرویلی و سندرم آنجلمن می‌باشد که علت بروز هر دو حذف ناحیه ۱۱ تا ۱۳ بازوی بلند کروموزوم شماره ۱۵ می‌باشد. با این تفاوت که منشأ جهش کروموزومی در سندرم پرادرویلی پدر و در سندرم آنجلمن منشأ حذف کروموزومی در همان ناحیه از کروموزوم مادر می‌باشد.

در مبتلایان به سندرم پرادرویلی اگر حذفی وجود نداشته باشد معمولاً هر دو کروموزوم ۱۵ از مادر به ارث خواهند رسید که این پدیده را اصطلاحاً دیزومی تک والدی (uniparental disomy) می‌گویند. دیزومی تک والدی در سندرم آنجلمن نادر است ولی اگر اثبات شد، منشأ هر دو کروموزوم ۱۵ پدر خواهد بود. مکانیسم دیزومی تک والدی احتمالاً حذف یک کروموزوم اضافی در جنینی است که از ابتدا (در میوز ۱ یا میوز ۲) برای کروموزوم ۱۵ وضعیت تریزومی داشته است.

۴- موزائیسم (Mosaicism)

موزائیسم به معنای حضور دو یا چند رده سلولی از حیث تعداد کروموزوم در سلول‌های یک فرد می‌باشد که منشأ آن سلول تخم است ولی از نظر ساختار ژنی یا کروموزومی با هم متفاوت هستند.

موزائیسم کروموزومی نادر نیست و معمولاً به دلیل عدم تفرق صحیح کروموزومی در میتوزهای بعد از تولید تخم بروز می‌کند. موزائیسم در سندرم‌های نقص تعدادی کروموزومی از جمله سندرم ترنر مشاهده می‌شود و فنوتیپ این بیماران خفیف‌تر از مواردی است که در آن‌ها آنوپلوئیدی کامل است. برای بسیاری از ناهنجاری‌های عددی یا ساختمانی کروموزومی موزائیسم اثبات شده که در حالت غیر موزائیسم معمولاً شدت بیماری بیشتر می‌باشد.

• موزائیسم در تشخیص‌های پیش از تولد: ارزیابی اهمیت بالینی موزائیسم کروموزومی که با روش‌های تشخیص قبل از تولد تشخیص داده می‌شوند، ممکن است مشکل باشد. کاریوتایپ‌های غیرطبیعی که به وسیله آزمایش آمنیوسنتز و تشخیص پیش از تولد جنین یا CVS شناسایی می‌شوند ممکن است به سلول‌های جفتی محدود شود، حتی اگر در جنین هم ملاحظه شود پیش‌بینی شدت گرفتاری جنین مشکل است.

• موزائیسم در سلول‌های سوماتیک و گنادی: جهش‌های تک ژنی در سلول‌های سوماتیک (پیکری) هم منجر به موزائیسم می‌شود. در اختلالات مندلی این پدیده به شکل فنوتیپ تکه تکه (patchy) خودنمایی می‌کند، مانند بیماری نوروفیبروماتوز نوع یک که در این صورت تنها در بخش‌هایی از بدن علائم بروز می‌کند. موزائیسم سلول‌های گنادی بیانگر انتقال یک بیماری ژنتیکی به چند فرزند به وسیله والدینی که خود ظاهراً علامتی ندارند، می‌باشد. مثلاً در ۲۰٪ موارد منفرد دیستروفی عضلانی دوشن، تست ناقلین در مادران منفی است که این امر به دلیل موزائیسم سلول‌های گنادی می‌باشد.

آیا مشاوره ژنتیک قبل از ازدواج برای همه لازمه؟

این پرسش یکی از رایج‌ترین و کلیدی‌ترین دغدغه‌های زوجین جوان است. در پاسخ باید گفت که مشاوره ژنتیک در تبریز پیش از ازدواج، اولین و مهم‌ترین اقدامی هستش که همه افراد در برخورد با بیماری‌هایی که به ارثی بودن آن‌ها شک دارند باید انجام دهند.

ازدواج، آغاز یک مسیر طولانی برای ساختن آینده‌ای روشن است و تضمین سلامت فرزندان، بخش مهمی از این مسئولیت را تشکیل می‌دهد. چه در خانواده خود سابقه بیماری خاصی را سراغ داشته باشید و چه صرفاً به دلیل نسبت فامیلی با همسر آینده‌تان دچار تردید باشید، گفتگو با یک متخصص ژنتیک به شما دیدگاهی کاملاً علمی، دقیق و به دور از استرس می‌دهد تا بتوانید با آرامش خاطر کامل، قدم در راه زندگی مشترک بگذارید.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بررسی الگوهای توارثی مندلی و غیرمندلی، شناخت دقیق انواع ناهنجاری‌های مادرزادی (اعم از ژنتیکی و محیطی) و آگاهی از اندیکاسیون‌های مختلف، همگی نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه ویژه آزمایش‌های تشخیصی پیشرفته هستند. امروزه علم ژنتیک این امکان را فراهم کرده تا پیش از بروز هرگونه بیماری یا اختلال در نسل‌های بعدی، سد محکمی در برابر آن ایجاد کنیم.

آزمایشگاه ژنتیک دکتر رحمانی در تبریز، با تکیه بر دانش روز و تجهیزات پیشرفته در سه بخش سیتوژنتیک، مولکولی و سیتوژنتیک مولکولی (FISH)، در تمامی مراحل از مشاوره پیش از ازدواج و بررسی‌های پیش از بارداری تا تست‌های دوران بارداری و تشخیص‌های پیش از تولد، به عنوان همراهی امین و متخصص در کنار شماست. فراموش نکنید که سلامت فردا، نتیجه تصمیم هوشمندانه و آگاهانه امروز شماست.

سوالات متداول درباره مشاوره ژنتیک در تبریز

در این بخش به رایج‌ترین سوالاتی که مراجعین در تماس با آزمایشگاه ژنتیک دکتر رحمانی مطرح می‌کنند، پاسخ داده‌ایم:

۱. آیا مشاوره ژنتیک فقط برای زوجینی است که ازدواج فامیلی کرده‌اند؟

خیر. اگرچه ازدواج فامیلی و آزمایشگاه ژنتیک ارتباط بسیار نزدیکی با هم دارند و ریسک بیماری‌های مغلوب را بالا می‌برند، اما مشاوره ژنتیک برای ازدواج‌های غیرفامیلی با سابقه بیماری در خانواده، بارداری در سنین بالای ۳۵ سال، سقط‌های مکرر، نازایی و یا مواجهه با مواد شیمیایی و رادیواکتیو نیز کاملاً ضروری و حیاتی است.

۲. بهترین زمان برای انجام مشاوره ژنتیک چه موقعی است؟

بهترین و ایده‌آل‌ترین زمان، پیش از ازدواج است. در مرتبه بعدی، پیش از اقدام به بارداری زمان مناسبی محسوب می‌شود. در نهایت، اگر بارداری رخ داده باشد، باید در همان هفته‌های اولیه دوران بارداری مراجعه شود تا در صورت نیاز به آزمایش‌هایی مانند آزمایش آمنیوسنتز و تشخیص پیش از تولد جنین، زمان طلایی مدیریت درمان و پیشگیری از دست نرود.

۳. تفاوت مشاوره ژنتیک با آزمایش ژنتیک چیست؟

مشاوره ژنتیک یک فرآیند گفتگومحور، تحلیلی و ترسیم شجره‌نامه است تا مشخص شود آیا شما اصلاً نیازی به آزمایش دارید یا خیر. در واقع، آزمایش ژنتیک (مانند نمونه‌گیری خون یا مایع آمنیوتیک) تنها در صورتی انجام می‌شود که پزشک مشاور در طول جلسه مشاوره، اندیکاسیون و ضرورت آن را تشخیص دهد.

۴. اگر در جلسه مشاوره مشخص شود ریسک بیماری بالاست، چه باید کرد؟

امروزه علم ژنتیک راه‌حل‌های متعددی پیش روی خانواده‌ها قرار می‌دهد. بسته به نوع بیماری، می‌توان از روش‌های تشخیص پیش از تولد (PND) در دوران بارداری یا روش‌های پیشرفته‌تر مانند تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGD) در فرآیند IVF استفاده کرد تا فرزندی کاملاً سالم به دنیا بیاید.